Een van de werkvormen die Carmen Meester heeft ingezet tijdens haar workshop op het NT2-festival van Boom. Foto: Andrea Verbeek

'Commando's' is wellicht niet het juiste woord, want een klaslokaal is geen militaire kazerne. Maar in het dagelijks leven gebruiken we commando's, oftewel opdrachten in de gebiedende wijs, eigenlijk heel vaak: 'Geef dat boek eens aan', 'Pak je jas en doe je schoenen aan', 'Zet dit artikel online.' Wat doet de ontvanger van dit commando meestal? De ontvanger geeft het boek aan, pakt een jas en trekt schoenen aan of drukt op de knop om een artikel online te zetten. Degene die het commando heeft gegeven, is tevreden: de boodschap is aangekomen én begrepen, want die wordt uitgevoerd.

Natuurlijke taalverwerving

In de jaren zestig deed James Asher, een docent psychologie, onderzoek naar taalontwikkeling bij jonge kinderen. Tijdens zijn observaties viel het hem op dat heel veel interacties tussen kinderen en volwassenen niet alleen gepaard gaan met woorden, maar ook met beweging. Jonge kinderen reageren fysiek op wat de volwassenen zeggen. De volwassenen reageren dan weer met woorden op wat het kind deed:

'Pak de bal.'
(Het kind pakt de bal.)
'Ja, goed zo, je hebt de bal gepakt.'

Ineens viel het Asher op dat die jonge kinderen heel veel tijd besteedden aan het luisteren naar taal voordat ze die taal zelf begonnen te gebruiken. Ook merkte hij dat jonge kinderen zonder moeite opdrachten konden uitvoeren die complexer waren geformuleerd dan wat ze zelf konden zeggen. Total Physical Response (TPR) als didactiek was geboren.

Met zijn observaties ontwikkelde Asher drie hypothesen:

1. Het brein leert taal door te luisteren; de fysieke uitvoering van de ontvangen taal helpt om de taal te internaliseren. Daarmee wordt spreekvaardigheid uiteindelijk ontwikkeld.
2. Het activeren van de rechterhersenhelft, het deel dat fysieke beweging aanstuurt, draagt bij aan taalverwerving.
3. Stress en negatieve emoties moeten vermeden worden bij het leren. De nadruk op begrip en beweging verlaagt stress.

Een goede voorbereiding is het halve werk

Aan de slag dus. Maar hoe? Uit ervaring weet ik dat TPR zonder voorbereiding veel stress oplevert, met name bij de docent. Hoe beter de voorbereiding, hoe leuker én effectiever de TPR.

Mijn voormalig collega Kirstin Plante ontwikkelde voor Dynamic Language Learning een handig schema:

Als eerste bedenk je een werkwoord voor jouw commando. Het belangrijkste aan dit werkwoord is dat je het met je lichaam moet kunnen uitbeelden. Hulpwerkwoorden als willen en hebben, werken niet voor TPR. Daarnaast is het voor de beginnende taalleerders belangrijk om de hoogstfrequente werkwoorden eerst aan te bieden, zoals lopen en kijken. Denk ook aan instructies die je tijdens de lessen vaak geeft, die bevatten hoogfrequente werkwoorden zoals pakken, neerleggen en neerzetten. In het TPR-schema schrijf je dit werkwoord in de gebiedende wijs op. Heb je een scheidbaar werkwoord, schrijf het dan dus ook gescheiden op: zet neer.

In de tweede kolom kun je, indien van toepassing, het lijdend voorwerp invullen. In het voorbeeld kun je bij het commando 'pak' gebruiksvoorwerpen noemen die de taalleerders moeten pakken. Bedenk hierbij dat beginnende taalleerders behoefte hebben aan hoogfrequente voorwerpen, zoals 'een boek' of 'een pen'. Behalve een of twee normale voorwerpen, kun je ook een of twee grappige of niet-alledaagse voorwerpen bedenken die ze moeten pakken, zoals 'je neus'. Ook zou je de opdracht kunnen geven om iets te pakken waarbij wat fantasie nodig is, zoals 'pak een olifant'. Ik ga ervan uit dat jouw klaslokaal niet in het olifantenverblijf van de dierentuin staat en er dus geen olifanten zijn. Maar jouw taalleerders kunnen wel laten zien hoe zij een olifant pakken.

In de derde kolom schrijf je enkele manieren op waarop ze de actie moeten uitvoeren. Denk ook hierbij aan het hoogfrequente vocabulaire voor beginners, zoals snel, langzaam, boos en vrolijk. De uitvoering 'als een ...' kan onverwacht zijn: in hoeveel lessen krijg je de opdracht om als een giraf of als een koningin iets te doen? Er komt dus een beetje fantasie bij kijken, maar dat werkt juist motiverend; de leerling krijgt een bepaalde mate van autonomie in de uitvoering. Bovendien heeft het onverwachte of het grappige een goede uitwerking op het leerproces: het brein krijgt even een impuls door het verrassende aspect van de opdracht. Ook hier zou je zelfs een onmogelijke of zeer moeilijke opdracht kunnen geven, zoals: 'Pak je pen met je ellebogen.'

In de laatste kolom kun je gebruikmaken van jouw klaslokaal: welke plekken of meubels in het klaslokaal worden in het commando gebruikt? Ook de andere taalleerders kunnen deel uitmaken van de setting, zoals: 'Pak samen met je buurman of buurvrouw een boek.' De setting in de vierde kolom maakt TPR nóg dynamischer en dus effectiever. Bovendien biedt het een mogelijkheid tot samenwerken en dat versterkt de onderlinge relaties, een belangrijk aspect voor motivatie.

In de klas

Nu je de voorbereiding hebt voltooid, kun je TPR in de les gaan toepassen. Een kernvoorwaarde van TPR is dat de input, dus het commando dat gegeven wordt, begrijpelijk is voor de taalleerders. Je zult daarom de commando's ook  zelf voor moeten doen.

Het eerste commando dat je geeft is zo kort mogelijk, bijvoorbeeld: 'Pak een boek.' Dit doe je voor terwijl je het commando zegt. Op het moment dat jij een boek pakt, kun je het woord 'boek' in jouw commando extra nadruk geven. Nodig je taalleerders uit om het commando uit te voeren: 'Klas, pak een boek.' Maak gebruik van je gezichtsuitdrukking en van gebaren om hen aan te sporen het commando uit te voeren.

Geef hetzelfde commando nog een paar keer, waarbij je steeds iets langer wacht met je eigen uitvoering, totdat je merkt dat de taalleerders het zelfstandig doen. Geef complimenten over de uitvoering. Geef dan opnieuw het commando, maar wissel bijvoorbeeld van lijdend voorwerp of voeg een uitvoeringswijze of een setting toe. Elke keer wanneer je iets nieuws aan het commando toevoegt, moet je ervoor zorgen dat ook dat nieuwe onderdeel begrijpelijk is voor jouw taalleerders.

Op deze manier geef je verschillende commando's, waarbij het werkwoord nog steeds de basis vormt: 'Pak een boek', 'Pak een rood potlood', 'Pak snel een boek', 'Pak een rood potlood uit je tas', 'Pak snel een rood potlood uit je tas', 'Pak samen met je buurman of buurvrouw een boek', 'Pak snel een boek uit de linkerkast.'

Geef complimenten over de uitvoering en zeker ook aan een individuele leerling die het commando op bijzondere wijze uitvoert, bijvoorbeeld een leerling die helemaal opgaat in het commando 'Pak als een gorilla een boek uit de kast'. Maak plezier met je taalleerders, maak duidelijk dat niks gek of raar is. Sterker nog: hoe leuker, hoe beter!

TPR in meerdere lessen

Als je naar jouw ingevulde schema kijkt, zie je dat je eigenlijk tientallen combinaties kunt maken. Deze combinaties zul je niet allemaal in een les doen. In de eerste les maak je een aantal combinaties waarmee je enkele minuten TPR uitvoert. Later in deze les, of wellicht pas in de volgende les, maak je weer andere combinaties. Verspreid over meerdere lessen kun je al die tientallen combinaties dus aan bod laten komen. Bovendien helpt de gespreide herhaling op deze manier bij het leerproces.

TPR op hogere niveaus

Vaak wordt gedacht dat TPR alleen bruikbaar is voor beginnende taalleerders. Maar je kunt de commando's mee laten groeien met het taalniveau van de taalleerders. Zo kun je werken met synoniemen. Het werkwoord 'pakken' is inderdaad ideaal voor beginners, maar 'nemen', dat in sommige contexten hetzelfde kan betekenen als 'pakken', is prima voor de hogere niveaus.

Daarnaast kun je ook de uitvoering naar een hoger niveau tillen: 'Pak een boek nadat je drie keer in je handen hebt geklapt' is een leuke opdracht voor hogere niveaus. Bovendien is het een ideale manier om ingewikkelder zinsconstructies in de input terug te laten komen, zonder dat taalleerders die al zouden moeten produceren. Met veel herhaling van dit soort zinsconstructies zullen ze mettertijd diezelfde constructies gaan gebruiken in hun taalproductie. Wat jij hun geeft aan taalinput, is wat je uiteindelijk terugkrijgt.

TPR met interactie

TPR heet overduidelijk Total Physical Response. Maar wij hebben in de lessen niet zoveel tijd voor taalverwerving als bijvoorbeeld ouders hebben met hun kinderen. Interactie met de taal, waarbij taalleerders dus ook de taal gaan spreken, is noodzakelijk. Ook hier kan TPR een rol spelen. Vraag een taalleerder om het commando uit te voeren. Hierbij is het handig dat het een commando is dat gedurende enkele minuten uitgevoerd kan worden, zoals 'loop' of 'eet'. Terwijl de leerling dat commando uitvoert en uit blijft voeren, kun je aan de rest van de klas vragen stellen over die handeling: 'Klas, Fatima eet. Eet Mostafa of eet Fatima?' De klas geeft nu antwoord op de vraag, namelijk door de juiste naam te noemen. Een volgende vraag kan zijn: 'Wie eet?' Ook nu kan de klas antwoord geven door de juiste naam te noemen. Een volgende vraag kan zijn: 'Eet Fatima?' De klas gebruikt 'Ja' als antwoord. Nu kun je Fatima een variatie laten uitvoeren, zoals 'een pizza' of 'een hamburger', en je kunt de uitvoering 'snel' of 'langzaam' toevoegen. Daarna stel je opnieuw vragen aan de klas. Gesloten vragen of vragen waarop een naam het antwoord is, zijn makkelijk en dus geschikt voor die allereerste interactie. Maar je kunt het ook iets uitdagender maken door of-vragen te stellen.

In eerste instantie stel je vragen waarop het antwoord bekend is, dus: 'Wie eet?', 'Wat eet Fatima?', 'Hoe eet Fatima een pizza?' Vervolgens kun je jouw taalleerders hun fantasie laten gebruiken: 'Klas, Fatima eet een pizza. Eet Fatima een pizza in de trein? Eet Fatima een pizza in de supermarkt? Waar eet Fatima een pizza, wat denken jullie?' Hoor de verschillende antwoorden aan en erken deze antwoorden: 'Jij denkt dat Fatima een pizza eet in de supermarkt. Wat interessant. Misschien, ja.' Het gaat er niet om wat waar is, het gaat erom dat er allerlei mogelijke antwoorden zijn. Andere fantasievragen kunnen zijn: 'Met wie eet Fatima een pizza?', 'Hoeveel pizza's eet Fatima?', 'Hoe vaak eet Fatima een pizza?', 'Wanneer eet Fatima een pizza?'

En dan die grote vraag: 'Waarom eet Fatima een pizza?' Wil je hier antwoorden op krijgen, dan zullen jouw taalleerders al wat vocabulaire moeten beheersen. Het is daarom geen enkel probleem om zo'n waaromvraag uit te stellen totdat jouw taalleerders iets verder zijn in hun leerproces.

Resultaat

Wat bereik je met TPR? Het is een veilige manier om nieuw vocabulaire te introduceren, waardoor het stressniveau van de taalleerders zo laag mogelijk zal zijn. Daarnaast is het een dynamische manier om taal te leren: beweging stimuleert het leerproces in het brein. Bovendien draagt TPR bij aan motivatie: dankzij het begrip van het commando voelen taalleerders zich competent, ervaren ze autonomie – doordat ze hun eigen draai aan de uitvoering kunnen geven – en bouwen ze aan relaties.

© 2009-2026 Uitgeverij Boom Amsterdam

De artikelen uit de (online)tijdschriften van Uitgeverij Boom zijn auteursrechtelijk beschermd. U kunt er natuurlijk uit citeren (voorzien van een bronvermelding) maar voor reproductie in welke vorm dan ook moet toestemming aan de uitgever worden gevraagd:

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikelen 16h t/m 16m Auteurswet 1912 jo. Besluit van 27 november 2002, Stb 575, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoeding te voldoen aan de Stichting Reprorecht te Hoofddorp (postbus 3060, 2130 KB, www.reprorecht.nl) of contact op te nemen met de uitgever voor het treffen van een rechtstreekse regeling in de zin van art. 16l, vijfde lid, Auteurswet 1912. Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16, Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten, postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).

No part of this book may be reproduced in any way whatsoever without the written permission of the publisher.